فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

تحلیل محتوای فرصت‌ها و راهبردهای دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در قاره آفریقا از منظر مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مجید رسولی 1
روح الله باصری 2
1 استادیار گروه ژئوپلیتیک، مرکز مطالعات آفریقا، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. (نویسنده مسئول) m.rasouli@modares.ac.ir
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، روابط بین‌الملل، دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)،تهران، ایران.baserirouhollah@gmail.com
10.22083/jccs.2026.538379.4077
چکیده
از ابتدای انقلاب اسلامی، قاره آفریقا در سیاست خارجی ایران جایگاه ویژه‌ای داشته و رهبر معظم انقلاب همواره بر آن تأکید داشته‌اند. ایجاد روابط فرهنگی به‌عنوان بخشی از دیپلماسی فرهنگی، ابزاری برای تحقق و حفظ روابط خارجی است و از اولویت‌های دستگاه سیاست خارجی ایران بوده که منجر به همکاری با کشورهای آفریقایی در سطوح مختلف شده است. ازاین‌رو هدف پژوهش حاضر شناسایی فرصت‌ها و راهبردهای دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران بر مبنای فرمایشات مقام معظم رهبری در قاره آفریقا است که به ایران در راستای تبدیل‌شدن به قدرت تأثیرگذار در آفریقا یاری می‌رساند. یافته‌های تحقیق نشان داد که در بعد ساختار معنایی حاکم بر روابط خاطره استعمار، مقابله با نظام سلطه، تنفر از دولت آمریکا، اهمیت فعالیت مسلمانان و مردم دنیا، محبوبیت و الگو بودن و تأثیر جمهوری اسلامی ایران، پذیرش و استقبال مطلوب کشورهای آفریقایی از گفتمان انقلاب اسلامی در بعد ساختار منافع حاکم بر روابط اتحاد مسلمانان، ایجاد پیمان اسلامی، همکاری کشورهای مستقل با یکدیگر، استفاده از ظرفیت‌های یکدیگر، در بعد ساختار مادی حاکم بر روابط، ثروت غنی و امکانات طبیعی، استعداد انسانی، تمدن و فرهنگ غنی، حضور تعداد زیادی از شیعیان در 27 کشور قاره آفریقا ازجمله فرصت‌های ایران در این قاره است. درنهایت می‌توان بیان نمود توسعه روابط دیپلماتیک فرهنگی با قاره آفریقا می‌تواند برافزایش قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در بعد منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تأثیرگذار باشد ازاین‌رو توجه به این قاره حائز اهمیت بسزایی است.
کلیدواژه‌ها
دیپلماسی فرهنگی
انقلاب اسلامی
آفریقا
فرصت
راهبرد
موضوعات

عنوان مقاله English

Opportunities and Strategies for Cultural Diplomacy of the Islamic Republic of Iran in the African Continent from the Perspective of the Supreme Leader (Mudhazlah al-Ali)

نویسندگان English

majid rasouli 1
rohalla baseri 2
1 Assistant Professor, Department of Geopolitics, Center for African Studies, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran. (Corresponding author) Email: m.rasouli@modares.ac.ir
2 Master’s Graduate in International Relations, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran. Email: baserirouhollah@gmail.com
چکیده English

Introduction: Since the victory of the Islamic Revolution, Africa has occupied a distinct and strategic position in the foreign policy of the Islamic Republic of Iran, a priority consistently emphasized in the statements and directives of the Supreme Leader. As a key dimension of public and cultural diplomacy, cultural relations have been regarded as an important instrument for strengthening Iran›s external engagement and expanding cooperation with African countries. Against the backdrop of Africa›s growing geopolitical importance, abundant natural and human resources, and shared historical experiences of anti-colonial struggle, the continent offers significant opportunities for enhancing Iran›s cultural presence. This study aims to identify and analyze the opportunities and strategic orientations of Iran›s cultural diplomacy toward Africa based on the statements and directives of the Supreme Leader, with the objective of explaining the foundations of Iran›s cultural engagement on the continent.
Methods: This study adopts a qualitative descriptive-analytical approach. The empirical data consist of the official statements, speeches, messages, and published works of the Supreme Leader related to cultural diplomacy, international relations, and Africa. The theoretical framework is based on Alexander Wendt›s constructivist theory, which conceptualizes social structures through three interconnected dimensions: semantic (normative and ideational), interest-based, and material structures. The data were analyzed using thematic analysis to identify recurring themes, concepts, and strategic orientations. Data collection relied on documentary sources, including academic publications, official websites, and the official archive of the Supreme Leader›s statements. This methodological approach provides a comprehensive understanding of the ideational and cultural foundations of Iran›s approach to Africa.
Findings: The findings indicate that the opportunities for Iran›s cultural diplomacy in Africa can be understood across Wendt›s three structural dimensions.
Within the semantic structure, the most significant opportunities include a shared historical memory of colonialism, common anti-hegemonic narratives, the role of Muslim and transnational civic activism, the favorable perception of Iran and the discourse of the Islamic Revolution in parts of Africa, strong religious affinities through devotion to the Ahlul Bayt among many African Muslims, and Iran›s image as a symbol of resistance and scientific self-reliance.
Within the interest structure, the analysis identifies opportunities for strengthening Muslim solidarity, expanding cooperation among independent states, promoting mutual capacity-building through scientific, technological, and cultural exchanges, utilizing multilateral institutions such as the African Union and the Organization of Islamic Cooperation (OIC), and pursuing shared strategic interests in regional and international affairs.
Within the material structure, Africa›s abundant natural resources, youthful population, economic potential, rich civilizational heritage, the presence of Shiite communities in numerous African countries, and the existing network of Iranian educational and cultural institutions constitute important material assets for expanding cultural diplomacy.
Conclusion: The findings suggest that Africa represents a strategically important arena for the Islamic Republic of Iran›s cultural diplomacy. Beyond its material resources, the continent provides substantial ideational and cultural opportunities, including shared anti-colonial experiences, justice-oriented narratives, anti-hegemonic perspectives, and religious and cultural affinities. These commonalities provide a favorable foundation for strengthening cultural engagement and expanding bilateral and multilateral cooperation.
From a constructivist perspective, the semantic, interest-based, and material dimensions mutually reinforce the potential for deeper Iran–Africa relations. Existing cultural institutions and educational networks further strengthen the operational capacity of Iran›s cultural diplomacy. The study therefore argues that cultural diplomacy constitutes an important complement to political and economic engagement and can contribute to enhancing Iran›s soft power and long-term relations with African countries. Overall, the findings support the argument that expanding cultural diplomacy with Africa represents a significant strategic opportunity within Iran›s broader foreign policy framework.

کلیدواژه‌ها English

Cultural Diplomacy
Islamic Revolution
Africa
Opportunity
Strategy
رسولی، مجید(1402). دیپلماسی علمی،‌خبرگزاری ایرنا.‌                     http://www.irna.ir
سازمند، بهاره(1384). تحلیل سازه‌انگارانه از هویت ملی در دوران جنگ تحمیلی،‌فصلنامه مطالعات ملی، 22(1)، 39-70. 
شاهدی، سیدمحمد(1397). حوزه نیوز.‌                      http://www.hawzahnews.com
شفیعی، نوذر و سعیده شریعتی(1390). تحلیل فرصت‌ها و چالش‌های عضویت ناظر ایران در اتحادیه آفریقا، تحقیقات سیاسی و بین‌الملل، 3(8)، 81-97. 
شریعتی، نوذر(1390). تحلیل فرصت‌ها و چالش‌های عضویت ناظر ایران در اتحادیه آفریقا. تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 3(8)، 81-97. 
عظیم‌زاده اردبیلی، محمدمنصور، مسعودنیا، حسین و سیدجواد امام‌جمعه‌زاده(1396). تحلیل سازه‌انگارانه سیاست خارجی نوین ترکیه و رقابت با جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات روابط بین‌الملل، 10(38)، 95-128. 
قاضی‌زاده هاشمی، زهرا سادات(1402). الگوی دیپلماسی فرهنگی در دیدگاه مقام معظم رهبری،‌مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی، 1(2)، 143-164.‌                     https://doi.org/10.22034/irsj.2024.426942.1021
مکرمی پور، محمدباقر، باصری، روح‌اله، سامیار لایقی(1403). عوامل مؤثر بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قاره آفریقا، پژوهشنامه ایرانی روابط بین‌الملل، 4 (1)، 110-131.
متقی، افشین، رشیدی، مصطفی و حمید اله‌یاری‌بک(1392). جغرافیای فرهنگی و تحلیل سیاست‌خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر جغرافیای برساخت‌گرا،‌مجله سیاست دفاعی، 21(83)، 121- 145.
مرادی، مریم، موسوی‌زاده، علیرضا، کاظمی زند، سیدعلی‌اصغر و محمدرضا دهشیری(1399). راهبرد دیپلماسی عمومی ایران در آفریقا، ‌نشریه دانش سیاسی، 16(1)، 275-304.  https://doi.org/10.30497/pk.2020.2687 
مشیرزاده، حمیرا (1386). تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، انتشارات سمت.
روزنامه فرهیختگان (1401، 6 مرداد). دیپلماسی اقتصادی،‌فرهیختگان دیلی. 
‌http://www.farhikhtegandaily.com
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار با رئیس‌جمهور کشور گینه بیسائو (1389، 18 مرداد) ‌https://www.leader.ir
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار با روحانیون در امور اهل سنت سیستان و بلوچستان (1370، 27 آبان)
https://www.leader.ir
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار با طلاب و فضلای حوزه علمیه قم (1370، 1 اسفند) https://www.leader.ir
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار با فرماندهان سپاه پاسداران (1369، 29 شهریور)‌       https://www.leader.ir
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار با رئیس‌جمهور کشور مالی (1384، 8 تیر)‌          https://www.leader.ir
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار با مردم استان مرکزی (1379، 24 آبان)‌        https://www.leader.ir
بیانات در دیدار جوانان استان خراسان شمالی (1385)         https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21252
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار دانشگاهیان سمنان 1385/08/18 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3362
سخنان مقام معظم رهبری در مراسم سیزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله) 1381/03/14 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3126
بیانات در دیدار جوانان و فرهنگیان در مصلّای رشت‌ 1380/02/12 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3064
سخنان مقام معظم رهبری در اجتماع بزرگ مردم اراک 1379/08/ 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3036 
بیانات در دیدار جمعى از دانش‌‌آموزان و دانشجویان سراسر کشور به مناسبت روز ملى مبارزه با استکبار جهانى 1370/08/15                          https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508
سخنان مقام معظم رهبری در محفل انس با قرآن کریم (14 فروردین 1401) 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار شرکت‌کنندگان در هفتمین اجلاس مجمع جهانی اهل‌بیت (12 شهریور 1401)
 https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3036
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار پیشکسوتان و فرماندهان دفاع مقدس (30 شهریور 1401) 
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508
سخنان مقام معظم رهبری در دیدار صدها تن از زنان فرهیخته و فعال کشور (14 دی 1401)
 https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508
سخنان مقام معظم رهبری در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی علیه‌السلام (اول فروردین 1402)
 https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21252
Alibabalu, S. S., & Sarkhanov, T. (2023). Iran’s public diplomacy and religious soft power in Africa. Politics and Religion Journal, 17(2), 411-433.
Ang, I., Isar, Y. R., & Mar, P. (2015). Cultural diplomacy: Beyond the national interest? International Journal of Cultural Policy, 21(4), 365-381.
Azimzadeh Ardabili, M. M., Masoudnia, H., & Emamjomehzadeh, S. J. (2018). A constructivist analysis of Turkey’s new foreign policy and competition with the Islamic Republic of Iran. International Relations Studies Quarterly, 10(38), 95-128. [in Persian]
Bagheri Dolatabadi, A. (2024). Iran’s cultural diplomacy in Uganda: A case study of Seyed Ibrahim Raisi’s administration. Journal of Politics and International Relations, 7(1), 13.
Balci, A. (2024). Drivers of Iran’s Africa engagement: An analysis of high-level leadership visits. Journal of Asian and African Studies, 00219096241291060.
Bettiy, M. (2019). Exchange diplomacy: Theory, policy and practice in the Fulbright program. Place Brand Public Diplomacy, 16, 212-223.
Clarke, D. (2016). Theorising the role of cultural products in cultural diplomacy from a cultural studies perspective. International Journal of Cultural Policy, 22(2), 147-163.
Clarke, D., & Duber, P. (2020). Polish cultural diplomacy and historical memory: The case of the Museum of the Second World War in Gdańsk. International Journal of Politics, Culture, and Society, 33, 49-66. https://doi.org/10.1007/s10767-018-9294-x
Cummings, M. C. (2003). Cultural diplomacy and the United States government: A survey (Cultural Diplomacy Research Series). Americans for the Arts.
Cummings, M. C. (2009). Cultural diplomacy and the United States government: A survey (Cultural Diplomacy Research Series). Washington, DC.
Farhikhtegan Newspaper. (2022). Economic diplomacy. http://www.farhikhtegandaily.com [in Persian]
Ghazizadeh Hashemi, Z. S. (2023). The model of cultural diplomacy in the viewpoint of the Supreme Leader. Strategic Studies of the Islamic Revolution, 1(2), 143-164. https://doi.org/10.22034/irsj.2024.426942.1021 [in Persian]
Goff, P. M. (2013). Cultural diplomacy. In A. F. Cooper, J. Heine, & R. Thakur (Eds.), The Oxford handbook of modern diplomacy (pp. 1-19). Oxford University Press.
Grincheva, N. (2022). Cultural diplomacy under the digital lockdown: Pandemic challenges and opportunities in museum diplomacy. Place Brand Public Diplomacy, 18, 8-11. https://doi.org/10.1057/s41254-021-00237-z
Grincheva, N. (2024a). The past and future of cultural diplomacy. International Journal of Cultural Policy, 30(2), 172-191.
Grincheva, N. (2024b). Digital cultural diplomacy: From content providers to opinion makers (pp. 194-211). In Digital cultural diplomacy. Oxford University Press.
Gündüz, C., Rezaei, M., Quaglia, R., & Pironti, M. (2024). Culinary tourism: Exploring cultural diplomacy through gastronomy festivals in Turkey and Italy. British Food Journal, 126(7), 2621-2645.
Holoborodko, O., Gerasymova, E., & Shevchenko, N. (2024). Effectiveness of cultural diplomacy in promoting common EU values. Amazonia Investiga, 13(79), 141-154.
Keynoush, B. (2021). Iran’s Africa‐pivot policy. Middle East Policy, 28(34), 228-248.
Kohnert, D. (2024). Expanding horizons: Iran’s strategic engagements in Sub-Saharan Africa-Insights from South Africa, Nigeria, and Tanzania.
Lugo, L. (2012). The world’s Muslims: Unity and diversity. Pew Forum on Religious & Public Life. (Archived from the original on 11 August 2012).
Majewski, P. B. (2024). The Janus face of Polish cultural diplomacy in Paris during the Khrushchev Thaw. Arts, 13(1), 7. https://doi.org/10.3390/arts13010007
Minglei, W. (2024). Chinese cultural diplomacy in the 21st century: An analysis of China cultural centers. China: An International Journal, 22(4), 96-119.
Mitchell, J. M. (1986). International cultural relations. Unwin Allen.
Mokramipour, M. B., Baseri, R., & Laeighi, S. (2023). Effective factors on the foreign policy of the Islamic Republic of Iran in the African continent. [in Persian]
Moradi, M., Mousavizadeh, A., Kazemi Zand, S. A., & Dehshiri, M. R. (2020). Iran’s public diplomacy strategy in Africa. Political Science Journal, 16(1), 275-304. https://doi.org/10.30497/pk.2020.2687 [in Persian]
Moshirzadeh, H. (2007). Transformation in international relations theories. SAMT Publications. [in Persian]
Motaghi, A., Rashidi, M., & Elahyaribak, H. (2013). Cultural geography and analysis of the foreign policy of the Islamic Republic of Iran from the perspective of constructivist geography. Journal of Defense Policy, 21(83), 121-145. [in Persian]
Nurisnaeny, P. S., Kaprisma, H., & Suwedi, S. (2024). Cultural diplomacy and global challenges in G20 Indonesia 2022. International Review of Humanities Studies, 9(1), 2.
Nye, J. (2011). The future of power. Public Affairs.
Odeke, F. C. (2025). Igbo cultural diplomacy and peace building in pre-colonial Nigeria. International Journal of Diplomacy and Economy, 11(1), 29-43.
Rasouli, M. (2023). Scientific diplomacy. IRNA News Agency. http://www.irna.ir [in Persian]
Rijo Lopes da Cunha, M. M. (2024). Introduction: Music and cultural diplomacy in the Middle East-Geopolitical reconfigurations for the twenty-first century. In Music and cultural diplomacy in the Middle East: Geopolitical re-configurations for the 21st century (pp. 1-21). Springer International Publishing.
Rosenau, J. N., Davis, V., & East, M. (1976). The analysis of international politics. The American Political Science Review, 70(4), 1232-1234.
Samira, E. A., & Karfa, A. E. (2024). The role of cultural exchange in the development of intercultural competence in the context of cultural diplomacy. Journal of Humanities and Social Sciences Studies, 6(1), 62-70.
Sazmand, B. (2005). A constructivist analysis of national identity during the imposed war. National Studies Quarterly, (22), 47-70. [in Persian]
Shafiei, N., & Shariati, S. (2011). Analyzing the opportunities and challenges of Iran’s observer membership in the African Union. Journal of Political Science, 3(8), 81-97. [in Persian]
Shahedi, S. M. (2018). Hawzah News. http://www.hawzahnews.com [in Persian]
Shariati, N. (2011). Analyzing the opportunities and challenges of Iran’s observer membership in the African Union. Journal of Political Science, 3(8), 81-97. [in Persian]
Statista. (n.d.). Muslim population in Africa by country. Retrieved from https://www.statista.com/statistics/1368589/muslim-population-in-africa-by-country/
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (1990, September 20). Speech in a meeting with IRGC commanders. https://www.leader.ir [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (1991a, February 20). Speech in a meeting with Qom Seminary scholars and theologians. https://www.leader.ir [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (1991b, November 6). Statement in a meeting with a group of students on the occasion of the National Day Against Global Arrogance. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (1991c, November 18). Speech in a meeting with clerics for Sunni affairs in Sistan and Baluchestan. https://www.leader.ir [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2000, November 15). Speech in a grand gathering of the people of Arak. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3036 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2002a, May 2). Statement in a meeting with students and academics on the occasion of the National Day Against Global Arrogance. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3064 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2002b, June 4). Speech at the ceremony of the 13th anniversary of the demise of Imam Khomeini (RA). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3126 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2005a). Statement in a meeting with youth of North Khorasan Province. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21252 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2005b, June 29). Speech in a meeting with the President of Mali. https://www.leader.ir [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2005c, November 9). Speech in a meeting with university academics of Semnan. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3362 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2010, August 9). Speech in a meeting with the President of Guinea-Bissau. https://www.leader.ir [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2022). Speech in a gathering for intimacy with the Holy Quran. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2022b, September 3). Speech in a meeting with participants of the 7th Assembly of AhlulBayt World Forum. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3036 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2022c, September 21). Speech in a meeting with veterans and commanders of the Holy Defense. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2023a, January 4). Speech in a meeting with hundreds of intellectual and active women of the country. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2508 [in Persian]
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2023b, March 21). Speech in a gathering of pilgrims and residents of the Holy Shrine of Imam Reza (AS). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21252 [in Persian]
Umińska-Woroniecka, A. (2016). Cultural diplomacy in international relations theory and studies on diplomacy. Actual Problems of International Relations, (2), 4-19.
Xu, R., & von Flotow, L. (2025). A study of Pathlight: Literary cultural diplomacy in China today. Perspectives, 33(1), 201-214.
Zamorano, M. M. (2016). Reframing cultural diplomacy: The instrumentalization of culture under the soft power theory. Culture Unbound, 8, 165-186.
Zheng, D., & Liu, Y. (2024). China-Thai cultural diplomacy through the Buddhist Wat: A case study of the Thai Wat in Chaozhou Kaiyuan si, Guangdong. Religions, 15(11), 1365. https://doi.org/10.3390/rel15111365