فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

نقش محوری مسجد در حکمرانی محلی: بررسی همکاری مدیریت شهری و مساجد در شهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سید محسن میرباقری
عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت، دانشکده مدیریت، اقتصاد و مهندسی پیشرفت، تهران، ایران
10.22083/jccs.2025.508378.4011
چکیده
ارتقای همکاری مدیریت شهری با مساجد باعث بهبود اجرای برنامه‌های فرهنگی-اجتماعی در محله‌ها می‌شود که منجر به افزایش مشارکت مردمی و تقویت سرمایه اجتماعی می‌گردد. همچنین، محوریت مساجد در توسعه محله‌ها به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و حل مسائل محلی کمک می‌کند. این پژوهش باهدف شناسایی چالش‌ها و ارائه توصیه‌های سیاستی جهت ارتقاء همکاری مدیریت شهری با مساجد شهر تهران، با روش تحقیق توصیفی-تحلیلی انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که مساجد، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی-اجتماعی، ظرفیت بالایی در هم‌افزایی با مدیریت شهری دارند. استفاده از این ظرفیت می‌تواند در توسعه برنامه‌های فرهنگی و مذهبی در اماکن عمومی و پررفت‌وآمد نظیر مترو مؤثر باشد. همچنین، توجه به نیازهای زیرساختی مساجد ازجمله تخصیص اعتبارات عمرانی برای مرمت، بازسازی و تجهیز و نظارت بر نقشه و معماری آن‌ها، از دیگر راهکارهای مطرح شده است. ایجاد امکاناتی چون کانون‌های فرهنگی-هنری، باشگاه‌های ورزشی و صندوق‌های قرض‌الحسنه در کنار مساجد، می‌تواند نقشی کلیدی در جذب شهروندان و افزایش کارآمدی مساجد ایفا کند. بهبود تعاملات نهادی با تدوین آیین‌نامه‌های همکاری بین نهادهای فرهنگی و اجتماعی شهرداری و مساجد و راه‌اندازی کمیته عمران و معماری مساجد در مدیریت شهری نیز توصیه شده است. در سطح محله‌ای، ارتقای سازوکار «هیئت امنای مسجد» به «شورای تحول محله»، برگزاری نشست‌های هم‌اندیشی بین امامان جماعت و مدیران شهری و نظارت بر اجرای طرح‌های پیشنهادی مطرح گردیده است. این پژوهش با ارائه مجموعه‌ای از توصیه‌ها، زمینه‌ساز ارتقاء نقش مساجد در بهبود مدیریت شهری و تقویت هویت محلی است.
کلیدواژه‌ها
مدیریت شهری
مساجد
همکاری فرهنگی-اجتماعی
توسعه محله محور
سیاست‌گذاری شهری

عنوان مقاله English

The Central Role of the Mosque in Local Governance: Examining the Collaboration between Urban Management and Mosques in Tehran

نویسنده English

Seyed Mohsen Mirbagheri
Faculty member of the University of Science and industry, Faculty of Management, Economics and engineering of progress, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction: As a fundamental cultural and social institution, the mosque plays a pivotal role in the social fabric and governance of local communities, especially in Islamic societies. Enhancing cooperation between urban management and mosques significantly improves the implementation of cultural and social programs at the neighborhood level. Such cooperation fosters increased public participation, strengthens social capital, and ultimately contributes to citizens’ better quality of life by addressing local challenges more effectively. Prioritizing mosques in neighborhood development projects ensures not only the maintenance of religious and cultural heritage but also the provision of community-centric services. In this context, Tehran, as a metropolis with a rich network of mosques, presents a unique case for examining the dynamics of mosque-urban management collaboration.
Methods: This study employs a descriptive-analytical research method to identify the challenges of collaboration between urban management and mosques and to propose evidence-based policy recommendations. Data collection involved reviewing existing literature, analyzing case studies of mosque-management cooperation, and conducting expert interviews to validate the proposed strategies. The focus is on exploring both the structural and functional aspects of cooperation, aiming to develop practical frameworks that enhance the mosque’s role in local governance.
Results: The findings reveal that mosques, due to their strategic social and cultural positioning, hold substantial potential for synergistic collaboration with urban management. By leveraging this potential, urban authorities can enhance cultural, social, and even crisis management efforts in various public and high-traffic areas, such as metro stations. One of the most critical recommendations is the institutionalization of this collaboration through clear policy frameworks, joint task forces, and cooperative agreements between municipal authorities and mosque leaders. Addressing the infrastructural needs of mosques emerges as a priority, including financial support for renovation, upgrading of facilities, and the integration of modern amenities to better serve the community. Recommendations also include establishing multi-functional centers adjacent to mosques, such as cultural and artistic hubs, sports facilities, microfinance institutions, and counseling centers. Such initiatives not only increase the mosque’s functionality but also foster greater public engagement.
Discussion: Institutional improvements, including drafting comprehensive cooperation guidelines between cultural and social municipal departments and mosques, are vital. The establishment of a dedicated “Mosque Architecture and Urban Development Committee” within urban management frameworks can ensure that mosque-related urban planning aligns with broader city development goals. Furthermore, transforming the existing “Mosque Trustees” structure into a more dynamic “Neighborhood Transformation Council” can strengthen community governance and provide a platform for continuous dialogue between mosque leaders and urban managers. Another critical aspect is the monitoring and evaluation of collaborative projects. Developing clear metrics and evaluation procedures will ensure that initiatives are effective and resources are optimally utilized. Collaborative meetings between mosque leaders and urban management representatives can facilitate the sharing of best practices and ensure alignment on community needs.
Conclusion: This study underscores the central role of mosques in fostering local governance and community well-being. By prioritizing collaboration, urban management can leverage mosque capacities for cultural promotion, social support, and crisis response. Integrating mosque functions into urban policies not only preserves the cultural heritage but also strengthens community resilience and participation. The proposed policy recommendations serve as a strategic roadmap for enhancing mosque-urban management cooperation, ultimately contributing to more inclusive and participatory local governance in Tehran.

کلیدواژه‌ها English

Urban Management
Mosques
Cultural-Social Collaboration
Neighborhood Development
Urban Policy-Making
اکبری، جواد و فاطمه قاسمی (1402). جایگاه مساجد در هویت بخشی به محلات و فضای شهری، فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، 4(1)، 19-29.
باصری، احمد، مرادی، حجت الله و جمال یوسفی صفاپور (1395). بررسی نقش مساجد در ترویج سبک زندگی ایرانی اسلامی، پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی، 6(14)، 77-104.
بنایی اسماعیلی، احمدرضا (1398). نقش مسجد در توسعه فرهنگی و مدیریت شهری (رویکرد محله‌ای)، دومین کنفرانس ملی علوم اسلامی و پژوهش‌های دینی.
پزشکی، مهدی و مجید ولی شریعت‌پناهی (1398). بررسی و تحلیل رابطه مدیریت شهری و توسعه پایدار در بافت های تاریخی: مطالعه موردی بافت تاریخی شیراز با تاکید بر ارائه مدلی کاربردی و همساز با فرهنگ و شرایط محیطی، فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 9(1)، 475-501.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286462.1398.9.2.30.6
پولادی، ‌اسماعیل و ‌پروانه بیاتی (1397). مدل سازی معادلات ساختاری نقش مسجد طراز بر کاهش طلاق با استفاده از نرم‌افزار EQS. رهیافت فرهنگ دینی، 3(1)، 166-179.
جعفرمحمدی، سمانه و مهرداد کرمی (1393). تحلیلی بر نقش و جایگاه مسجد در تحقق شهر خلاق ایرانی اسلامی،‌ اولین کنگره بین‌المللی افق‌های جدید در معماری و شهرسازی.
خسروی، ابوذر و حسین امیرعضدی (1400). جایگاه مساجد به‌عنوان فضای شهری ایرانی اسلامی، تهران: مقالات دومین همایش ملی حکمرانی اسلامی.
دانایی‌فرد، حسن، الوانی، سید مهدی و عادل آذر (1386). روش شناسی پژوهش کیفی در مدیریت، چاپ دوم، تهران: انتشارات صفار.
سبحانی‌متین، ‌علی، گنجعلی، ‌اسداله و ‌میثم لطیفی (1399). طراحی سابقه موفقیت مدیران بخش نهادی (مورد مطالعه: امام جماعت مسجد)، پژوهش‌های مدیریت منابع انسانی، 41(12)، 105-151.
 https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.82548002.1399.12.3.4.5
سرمد، زهره، بازرگان، عباس و الهه حجازی (1403). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری، تهران: آگه.
سعدآبادی، علی اصغر، آزموده، فهیمه و کیارش فرتاش (1401). اقدام پژوهی رویداد استارت‌آپی (شتاب): مسجد طراز اسلامی. فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 23(59)، 275-297.
 doi.org/10.22083/jccs.2021.249578.3175
صفاکیش، حمیدرضا (1390). مسجد و نماد تاریخی آن در قرن اول هجری. مطالعات نقد ادبی، 6(22)، 103-120.
قنبری نیک، محسن (1400). تحلیلی بر علل تغییر جایگاه و کاهش کارکردهای اجتماعی مسجد در جامعه کنونی، اسلام و مطالعات اجتماعی، 8(4)، 27-55.
 https://doi.org/10.22081/jiss.2021.60246.1774
کیخای مقدم، محمدمهدی (1394). نقش مساجد در مدیریت شهری با توجه به بیداری اسلامی، دومین کنگره بین المللی تفکر و پژوهش دینی.
مزینانی، جواد (1402). ثمین: خلاصه آراء هیات امناء در مورد مسائل مختلف مسجد، قم: میرفتاح.
معتمدی فرد، حسین و علی صباحی (1400). نقش کارکردهای اقتصادی مسجد در اقتصاد مقاومتی، دومین همایش فرهنگ، سیاست، اقتصاد تمدنی فتح الفتوح.
مهدوی کنی، محمدسعید و رضا امینی هرندی (1396). توسعه فرهنگی محله‌ای پایدار مسجد محور مورد مطالعه مسجد ثامن‌الائمه (ع)، تهران: دین و ارتباطات (دانشگاه امام صادق/ نامه صادق)، 24(2)، 195-242.
https://doi.org/10.30497/rc.2018.2103
مهدوی نژاد، محمدجواد و مشایخی، محمد. (1389). بایسته های طراحی مسجد بر مبنای کارکردهای فرهنگی- اجتماعی، معماری و شهرسازی آرمان شهر، 3(5)، 65-78.
مهدی امینیان و ناصر جمالزاده (1392). نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران. فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 14(24)، 163-190.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20088760.1392.14.24.9.0
موحد، مهدی (1402). سند ترویجی طرح تحول اجتماعی مسجد محور: اجرایی‌سازی طرح تحول اجتماعی مسجد محور، قم: میرفتاح.
موحد، مهدی و ناصر میرمحمدیان (1401). سند ترویجی طرح تحول اجتماعی مسجد محور: ساختار و سیاست‌های کلان اجرایی (2). قم: میرفتاح.
میرغضنفری، ‌سیدسجاد، لطیفی، ‌میثم و ‌عادل آذر (1393). شناسایی و رتبه بندی شاخص‌های ارزیابی عملکرد مساجد تهران. مدیریت اسلامی، 89(22)، 207-232.
Akbari, Javad, and Ghasemi, Fatemeh. (2023). The role of mosques in identity formation of neighborhoods and urban spaces. Sustainable Urban and Regional Development Studies Quarterly, 4(1), 19-29. [in Persian]
Altschuler, Daniel and Javier Corrales. (2013). The promise of participation: Experiments in participatory governance in Honduras and Guatemala. Springer.
Benaei Esmaili, Ahmadreza. (2019). The role of mosques in cultural development and urban management (neighborhood approach). The Second National Conference on Islamic Sciences and Religious Research. [in Persian]
Banzhaf, Ellen and Rene Hofer. (2008). Monitoring urban structure types as spatial indicators with CIR aerial photographs for a more effective urban environmental management. IEEE Journal of Selected Topics in Applied Earth Observations and Remote Sensing, 1(2), 129-138.
https://doi.org/10.1109/JSTARS.2008.2003310
Batory, Agnes and Sara Svensson. (2019). The use and abuse of participatory governance by populist governments. Policy and Politics, 47(2), 227-244.
https://doi.org/10.1332/030557319X15487805848586
Baseri, Ahmad., Moradi, Hojatollah, and Yousefi Safapour, Jamal. (2016). Examining the role of mosques in promoting the Iranian Islamic lifestyle. Cultural Guardianship of the Islamic Revolution, 6, 77-104. [in Persian]
Camba, Alvin. (2014). Participatory Governance in the EU Enhancing or Endangering Democracy and Efficiency? Governance. International Journal of Policy Administration and Institutions, 27(3), 536-538.
Danaeifard, Hassan, Alvani, Seyyed Mehdi, and Azar, Adel. (2007). Qualitative research methodology in management. Tehran: Safar Publications, Second Edition. [in Persian]
Fantahun, Mesganaw, Yemane Berhane, Stig Wall, Peter Byass, and Ulf Högberg. (2007). Women’s involvement in household decision-making and strengthening social capital—crucial factors for child survival in Ethiopia. Acta Paediatrica, 96(4), 582-589.
Ghanbari Nik, Mohsen. (2021). An analysis of the causes of changing the position and reducing the social functions of mosques in the current society. Islam and Social Studies, 8(4), 27-55. [in Persian]
https://doi.org/10.22081/jiss.2021.60246.1774
Halim, Rahmawati. (2018). Collaborative governance model in the village fund management at Banggai Regency. Asian Journal of Environment, History and Heritage, 2(2), 257-268.
Heath, Sue, Alison Fuller, and Brenda Johnston. (2010). Young people, social capital and network-based educational decision-making. British Journal of Sociology of Education, 31(4), 395-411.
https://doi.org/10.1080/01425692.2010.484918
Jafarmohammadi, Samaneh, and Karami, Mehrdad. (2014). An analysis of the role and position of mosques in realizing the creative Iranian Islamic city. The First International Congress on New Horizons in Architecture and Urbanism. [in Persian]
Khosravi, Abuzar, and Amir-Azdi, Hossein. (2021). The position of mosques as urban spaces in Iranian-Islamic cities. Proceedings of the Second National Conference on Islamic Governance. [in Persian]
Kaykhai Moghadam, Mohammad Mahdi. (2015). The role of mosques in urban management with regard to Islamic awakening. The Second International Congress on Religious Thought and Research. [in Persian]
Kowalski, Christoph, Elke Driller, Nicole Ernstmann, Saskia Alich, Ute Karbach, Oliver Ommen, Frank Schulz-Nieswandt, and Holger Pfaff. (2010). Associations between emotional exhaustion, social capital, workload, and latitude in decision-making among professionals working with people with disabilities. Research in Developmental Disabilities, 31(2), 470-479.
https://doi.org/10.1016/j.ridd.2009.10.021
Leavy, Patricia. (2022). Research design: Quantitative, qualitative, mixed methods, arts-based, and community-based participatory research approaches. Guilford Publications.
Mahdavi Kani, Mohammad Saeed, and Amini Harandi, Reza. (2017). Sustainable neighborhood cultural development centered around mosques. Religion and Communication (Imam Sadiq University / Nameh Sadeq), 24(2), 195-242. [in Persian]
https://doi.org/10.30497/rc.2018.2103
Mahdavi Nejad, Mohammad Javad, and Mashayekhi, Mohammad. (2010). The essentials of mosque design based on cultural-social functions. Armanshahr Architecture and Urbanism, 3(5), 65-78. [in Persian]
Mehdi Aminian, Jamalzadeh, Naser. (2013). The role of mosques in the victory of the Islamic Revolution of Iran. Cultural-Communication Studies Quarterly, 14(24), 163-190. [in Persian]
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20088760.1392.14.24.9.0
Motamedi Fard, Hossein, and Sabahi, Ali. (2021). The role of mosque economic functions in resistance economy. The Second Conference on Culture, Politics, and Civilizational Economy. [in Persian]
Moteki, Yasutoshi. (2024). Research trends in local autonomy studies in Japan. Authorea Preprints.
Movahed, Mehdi. (2023). The promotional document for mosque-centered social transformation. Qom: Mirfattah. [in Persian]
Movahed, Mehdi, and Mirmohammadian, Naser. (2022). The promotional document for mosque-centered social transformation. Qom: Mirfattah. [in Persian]
Nelson, Ingrid (2019). Social capital and residential decision making among rural and nonrural college graduates. Sociological Forum, 34, 926-949.
https://doi.org/10.1111/socf.12555
Pezdiki, Mehdi, Vali Shariat Panahi, Majid. (2019). Examining the relationship between urban management and sustainable development. Geography Quarterly (Regional Planning), 9(1), 475-501. [in Persian]
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286462.1398.9.2.30.6
Po, June, Gordon, Hickey. (2020). Cross-scale relationships between social capital and women’s participation in decision-making. Journal of Rural Studies, 78, 333-349.
https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2020.04.024
Robison, Lindon J., Trey Malone, Jeffrey O. Oliver, Richard E. Winder, and James W. Ogilvie Jr. (2020). How social capital influences medical choices. Applied Economics, 52(24), 2544-2555.
https://doi.org/10.1080/00036846.2019.1693020
Saadabadi, Ali Asghar, Azmoudeh, Fahimeh, and Fartash, Kiarash. (2023). Action research on startup event: The ideal Islamic mosque. Cultural-Communication Studies Quarterly, 23(59), 275-297. [in Persian]
doi.org/10.22083/jccs.2021.249578.3175
Safakish, Hamid Reza. (2011). The mosque and its historical symbol in the first century AH. Literary Criticism Studies, 6(22), 103-120. [in Persian]
Sarmad, Zohreh, Bazargan, Abbas, and Hejazi, Elaheh. (2024). Research methods in behavioral sciences. Tehran: Agah. [in Persian]
Schmitter, Philippe, Grote, Gbikpi. (2002). Participatory Governance: Political and societal implications. Leske & Budrich, Opladen.
Sobhani-Matin, Ali, Ganjali, Asdaleh, and Latifi, Maysam. (2020). Designing a successful background for institutional managers (Case Study: Mosque Imam Jamat). Human Resource Management Research, 41(12), 105-151. [in Persian]
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.82548002.1399.12.3.4.5
Song, Jing. (2024). Nurturing individual resilience through urban management. In Individual Resilience to Urban Flooding and the Implications for Urban Management (pp. 101-131). Springer.
https://doi.org/10.1007/978-981-97-0546-7_7
Wang, Zhan, Regina McNally, and Helena Lenihan. (2019). The role of social capital and culture on social decision-making constraints. European Management Journal, 37(2), 222-232.
https://doi.org/10.1016/j.emj.2018.04.004
Wiesinger, Georg. (2007). The importance of social capital in rural development, networking and decision-making in rural areas. Journal of Alpine Research | Revue de Géographie Alpine, (95-4), 43-56.
https://doi.org/10.4000/rga.354
zhaleh baghbadorani, M. , Yaghoubipoor, A. and Fathizadeh, A. (2022). Designing a Participatory Governance Model in Order to Reduce Corruption with a Mixed Approach (Case study: Ahvaz Governor’s Office). Strategy, 30(4), 829-863. [in Persian]
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.10283102.1400.30.4.6.7