فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

صنعت مذهب سازی؛ تحلیل نشانه شناختی نحوه بازنمایی ابعاد دین‌داری در سریال عامه‌پسند تلویزیونی «پایتخت3»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین رجائی‌راد 1
علی اصغر کیا 2
1 کارشناسی ارشد مطالعات فرهنگی و رسانه، دانشکده ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 استاد دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی تهران، ایران
10.22083/jccs.2025.475874.3932
چکیده
دین در دوران مدرن، در راستای نظارت و تأیید مناسک و آموزه‌ها، با سازمان‌دهی در یک آموزۀ استاندارد تبیین شده، اقدام به همگونی و متعارف سازیِ جهان‌بینیِ پیروان می‌کند. در این دوره، تلویزیون برای ارائۀ آموزه‌های نخبگان دینی مورداستفاده قرار می‌گیرد. این پژوهش درصدد واکاوی سریال‌های عامه‌پسند دهه نود تلویزیون ایران است که با روش نشانه‌شناسی، مشخص کند بازنماییِ موقعیت‌های دینداری، چگونه بر شکل‌دهی به ذهنیتِ مخاطب و شکل‌گیری سوژۀ دیندارِ ایدئال و یکسان‌سازی شده از او، تأثیر می‌گذارد. این پژوهش با نگاهی به ابعاد «دینداری» نینیان اسمارت و نظریۀ «بازنمایی» استوارت هال، به چگونگی بازنمایی پیام‌های دینی بر هم ذات پنداری مخاطب سریال‌های عامه‌پسند تلویزیون پرداخته است. پژوهش با بهره‌گیری از روش نشانه‌شناسی، الگوی سه سطحیِ جان فیسک و محور همنشینی و جانشینی سوسور، به واکاوی پیام‌های دینی پرداخته است. روش نمونه‌گیری این پژوهش هدفمند است و از مجموعه سریال‌های پایتخت، سریال پایتخت3 را انتخاب کرده است. این‌که سریال در ژانر اجتماعی-خانوادگی و طنزآمیز است، امّا یافته‌ها نشان می‌دهد این سریال پیام‌های دینی را نیز بازنمایی می‌کند: 1. نتیجه شومِ اعمالِ بد؛ 2. نتیجه خوشِ اعمالِ خوب؛ 3. القاء وجودِ قدرتِ پروردگار در انجام امور و ... کلیشه‌هایی از موقعیت‌های دینی در سریال را به نمایش می‌گذارد. در سریال مورد واکاوی، بیشترِ پیام‌های دینی از دسته بعدهای دینیِ اعتقادی-ایدئولوژیکی، اخلاقی-احکامی و مناسکی-شعائری است.
کلیدواژه‌ها
دین داری
سریال عامه پسند
نشانه شناسی
بازنمایی
همذات پنداری

عنوان مقاله English

Religion industry؛ Semiotic analysis of the representation of religious dimensions in the popular TV series "paytakht 3"

نویسندگان English

Hossein Rajaeirad 1
ali asghar keya 2
1 M.A. in cultural studies and media, Department of Communication, Communication Faculty, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
2 Professor of Faculty of Communication Sciences at Allameh Tabataba’i University. Tehran, Iran
چکیده English

In the contemporary era, media, particularly television, play an unparalleled role in shaping mental constructs and redefining socio-cultural concepts. This research focuses on the popular TV series “Pāyetakht3” to analyze how dimensions of religiosity are represented within televised narratives. The culture industry, through content standardization, paves the way for homogenizing audience perceptions. Television, as a pervasive medium, utilizes hidden codes to naturalize preferred meanings and promote standardized behavioral patterns.
The theoretical foundation of this research rests on three pillars: Stuart Hall’s theory of representation, which emphasizes the construction of meaning through dominant discourses. Saussurean semiotics, which analyzes signifiers and signifieds in media texts. John Fiske’s three-level model comprising the levels of reality, representation, and ideology, which serves as a suitable analytical tool for uncovering hidden layers of media texts. Dimensions of religiosity are categorized based on Ninian Smart’s six-dimensional model (ritual, experiential, narrative, doctrinal, ethical, and social).
This qualitative study employs semiotic analysis. The research population consists of popular Iranian TV series from the 2010s, with “Pāyeght 3” selected as a purposeful sample. Data includes scenes that directly or indirectly address religiosity. Two main tools were used for data analysis: Fiske’s three-level model to uncover social codes (appearance, clothing, behavior), technical codes (lighting, camera angles, music), and ideological codes (patriarchal concepts, capitalism, religious norms). Saussure’s axes of syntagm and paradigm to examine the relationship between signifiers and signifieds in the narrative structure of the series.The unit of analysis consists of shots and scenes where religious elements are present.
Analysis of selected scenes reveals that the representation of religiosity in “Pāyetakht3” operates within two main strategies:
 Stereotyping: Reducing religious practices to simple, repetitive patterns (praying, seeking intercession, religious oaths). Creating symbolic boundaries between “us” (devout characters) and “them” (non-conformist characters). Emphasizing the ritual dimension of religion (prayer, tayammum) as the most prominent aspect of religiosity.
Naturalization: Presenting religious acts as spontaneous and innate (turning to God in crises). Integrating religious beliefs into daily life in a seamless manner. Normalizing ideological messages through indirect dialogue. Dimensions of religiosity are represented unevenly: Frequently represented dimensions: Ritual (prayer, tayammum), ethical (honesty, forgiveness), and doctrinal (reliance on God, seeking intercession). Underrepresented dimensions: Experiential (mystical experiences), narrative (mythological stories), and social (religious institutions).
“Pāyetakht3” utilizes mechanisms of stereotyping and naturalization to represent a uniform and standardized model of religiosity aligned with the dominant religious discourse. This representation, while ignoring the diversity of religious experiences, reinforces specific norms whose social consequences include homogenizing religious interpretations and marginalizing diverse patterns. Although the series belongs to the social-family and humorous genre, findings indicate that it also represents religious messages: 1) negative consequences of bad actions, 2) positive outcomes of good deeds, and 3) The series implies the existence of a divine power governing worldly affairs and portrays stereotypical religious scenarios. In the analyzed series, most religious messaging falls within the doctrinal-ideological, ethical-jurisprudential, and ritual dimensions of religiosity.

کلیدواژه‌ها English

Semiotics
Religiosity
Identification
representation
popular series
آدورنو، تیودور و هورکهایمر، ماکس (1380). صنعت فرهنگ‌سازی، روشنگری به‌مثابه فریب توده‌ای، ترجمۀ مراد فرهادپور، ارغنون. (18)، 35-84.                     https://sid.ir/paper/439083/fa
آدورنو، تئودور و هورکهایمر، ماکس (1380). صنعت فرهنگ‌سازی، روشنگری به‌مثابه فریب توده‌ای، ارغنون، (18)، 35-84.
آسابرگر، آرتور (1398). تحلیل گفتمان کاربردی. ترجمۀ حسین پاینده، تهران: مروارید.
استوری، جان (1397). مطالعات فرهنگی درباره فرهنگ‌عامه، ترجمۀ حسین پاینده، تهران: آگه.
پاینده، حسین (1397). نظریه و نقد ادبی: درسنامه‌ای میان‌رشته‌ای (جلد دوم)، تهران: انتشارات سمت.
پاینده، حسین (1395). نقد ادبی و مطالعات فرهنگی: قرائتی نقادانه از آگهی‌های تجاری در تلویزیون ایران، تهران: شهر.
تاجیک، محمدرضا (1389). نشانه‌شناسی؛ نظریه و روش، پژوهشنامه علوم سیاسی، 5(4)، 7 - 39.
 https://sid.ir/paper/115807/fa
جوادی آملی، عبدالله (1372). شریعت در آینه معرفت. قم: مؤسسه فرهنگی رجاء.
چندلر، دانیل (1397). مبانی نشانه‌شناسی، ترجمۀ مهدی پارسا، تهران: سوره مهر.
حبیبی، غلامحسین (1393). بینش روش‌شناختی؛ تحقیق در علوم اجتماعی، پارادایم‌ها، روش‌ها و تکنیک‌ها، تهران: انتشارات کتاب همه.
راودراد، اعظم (1391). جامعه‌شناسی سینما و سینمای ایران، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رجائی‌راد، حسین و علی‌اصغر کیا (1404). سریال‌های عامه‌پسند، ساز‌و‌برگ ایدئولوژیک حاکمیت؛ نشانه‌شناسی دینداری در سریال تلویزیونی «دودکش 1»، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ‌10 خرداد 1404.                   https://doi.org/10.22034/jcsc.2025.2040744.2770
رجائی‌راد. حسین و علی‌اصغر کیا (1403)، سوژه شدگی در قلمرو گفتمان دین؛ نشانه‌شناسی دینداری در سریال تلویزیونی «نون‌ خ 1»، فصلنامه رسانه‌های دیداری و شنیداری، 18 (52)، 147-182.
 https://doi.org/10.22085/javm.2025.523062.2323
رجائی‌راد. حسین، رضایی اصفهانی. محمدعلی و سیدحسن احمدی (1404). نشانه‌شناسی قرآنی متون دینی (موردمطالعه: زیارت وارث امام حسین (ع))، فصلنامه قرآن و علم، انتشار آنلاین، 13 خرداد 1404.
 https://doi.org/10.22034/qve.2025.20626.1829
رضایی، محمد و عباس کاظمی (1387). «بازنمایی اقلیت‌های قومی در سریال‌های تلویزیونی». فصلنامه تحقیقات فرهنگی. 1 (4)، 91 – 118.                                                    https://doi.org/10.7508/ijcr.2008.04.005
سپهری، مهدی (1395). مطالعات دین شناختی از دیدگاه نینیان اسمارت و تأملی در آن از نگاه عرفانی، با رویکردی میان‌رشته‌ای بین کلام، دین‌شناسی و عرفان، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 8 (4)، 225-245.                                 https://doi.org/10.22035/isih.2016.240
سلیمانی ساسانی، مجید (1395). بازنمایی اسلام و مسلمانان در سینمای هالیوود پس از یازده سپتامبر. رساله دکتری، دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی تهران.
سولیوان، تام او و دیگران (1385). مفاهیم کلیدی ارتباطات، ترجمۀ میرحسن رئیس‌زاده. تهران: فصل نو.
شجاعی زند، علیرضا (1384). مدلی برای سنجش دینداری در ایران، مجله جامعه‌شناسی ایران، 6 (1)، 34 - 66.                                https://doi.org/20.1001.1.17351901.1384.6.1.3.7
ششجوانی، حمیدرضا (1397). نشانه‌ها و نظریۀ نشانه‌شناسی پرس. سایت آثار حمیدرضا ششجوانی. https://sheshjavani.ir/2018/05/28 بازیابی شده در تاریخ 25 آذر 1401.
شهبندی، معصومه (1389). سریال‌های تلویزیونی غیررسمی: مردم‌نگاری تماشاگران زن جوان تحصیل‌کردۀ سریال گمشدگان زمستان 88. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشکده صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
طباطبایی، محمدحسین (1372). تفسیر المیزان. قم: مؤسسه الاعلمی.
عاملی، سعیدرضا (1385). «فرهنگ مردم‌پسند و شهر مردم‌پسند؛ تهران شهر محلی-جهانی». مطالعات فرهنگی و ارتباطات. 2 (5)، 50 - 137.                         https://sid.ir/paper/118088/fa
فتحی‌نیا، محمد و زرین زردار (1392). «بازنمایی اقوام ایرانی در مجموعه‌های پربینندۀ تلویزیونی». مطالعات فرهنگ و ارتباطات.14(24)، 41-62.                     https://doi.org/20.1001.1.20088760.1392.14.24.3.4
فیسک، جان (1380). «فرهنگ تلویزیون»، ترجمۀ مژگان برومند، ارغنون، (19)، 125-142.
 https://sid.ir/paper/420284/fa
کاظمی. عباس و آزاده ناظر فصیحی (1386)، «بازنمایی زنان در یک آگهی تجاری تلویزیونی»، فصلنامه پژوهش زنان، 5 (1)، 137-153.                                                           https://sid.ir/paper/55269/fa
کلنر، داگلاس (1392). نظریه انتقادی از مکتب فرانکفورت تا مکتب پسامدرن، ترجمۀ محمدمهدی وحیدی، تهران: سروش.
کیسبی یر، الن (1383). درک فیلم. ترجمۀ بهمن طاهری، تهران: نشر چشمه.
گودیکانست، ویلیام. بی (1383)، پیوند تفاوت‌ها: راهنمای ارتباط کارآمد بین گروهی، ترجمۀ علی کریمـی و مسـعود هاشـمی، تهـران: تمـدن ایرانی.
موحدیان عطار، علی (1397). «انواع دینداری؛ ویژگی‌ها، آسیب‌ها، اقتضائات»، دوفصلنامه مطالعات معنوی. 7 (25)، 7 – 35.
مهدی زاده، سیدمحمد (1387). رسانه‌ها و بازنمایی، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
مهدی زاده، سیدمحمد (1384). مطالعۀ تطبیقی نظریه کاشت و دریافت در ارتباطات، تهران: سازمان صداوسیما، مرکز تحقیقات مطالعات و سنجش برنامه‌ای.
میرسندسی، محمد (1390). مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی دین و انواع دینداری، تهران: انتشارات جامعه شناسان.
هال، استوارت (1386). غرب و بقیه: گفتمان و قدرت. ترجمۀ محمود متحد، تهران: نشر آگه.
هیوارد، سوزان (1388). مفاهیم کلیدی در مطالعات سینمایی. ترجمۀ فتاح محمدی، زنجان: هزاره سوم.
Adorno, T. W. & Horkheimer, M. (2001). The culture industry: Enlightenment as mass deception (M. Farhadpour, Trans.).‌Arghanoon, (18), 35–84.‌https://sid.ir/paper/439083/fa [In Persian]
Ameli, S. R. (2006). Popular culture and popular city; Tehran as a glocal city.‌Cultural and Communication Studies, 2(5), 137-150. https://sid.ir/paper/118088/fa [In Persian]
Asaberger, A. (2019).‌Applied discourse analysis‌(H. Payandeh, Trans.). Tehran: Morvarid.
Storey, J. (2018).‌Cultural studies and the study of popular culture‌(H. Payandeh, Trans.). Tehran: Agah. [In Persian]
Bignell, Jonathan (1997). Media Semiotics: An Introduction. Manchester.
Chambers, C. M (2018). Performance, Religion and Spirituality vol. 1 no. 2, pp. 123-129.
Chandler, D. (2018).‌Semiotics: The basics‌(M. Parsa, Trans.). Tehran: Sureh Mehr.‌[In Persian]
Habibi, G. (2014).‌Methodological insight; Research in social sciences, paradigms, methods and techniques. Tehran: Ketab-e Ham-e Publications. [In Persian]
Cohen, J.(2001). Defining Identification: A Theoretical Look at the Identification of Audiences With Media Characters. Mass Communication & Society, 2001, 4(3), 245–264.
Danesi, Marcel (2009). Dictionary of media and communications .M.E. Sharpe, Inc. Business Park Drive. Armonk. New York 10504
Fathinia, M., & Zardar, Z. (2013). The representation of Iranian ethnicities in high-viewership TV series.‌Studies in Culture and Communication, 14(24), 41-62. https://doi.org/20.1001.1.20088760.1392.14.24.3.4 [In Persian]
Fiske, J. (2001). Television culture (M. Boroomand, Trans.).‌Arghanoon, (19), 125-142. https://sid.ir/paper/420284/fa [In Persian]
Gudykunst, W. B. (2004).‌Bridging differences: Effective intergroup communication‌(A. Karimi & M. Hashemi, Trans.). Tehran: Tamadon-e Irani. [In Persian]‌
Hall, S. (ed.) (1997) Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. London: Sage and The Open University.
Hall, Stuart (2003). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. London: SAGE Publications Ltd.
Hall, S. (2007).‌The West and the rest: Discourse and power‌(M. Motehad, Trans.). Tehran: Agah.‌[In Persian]
Hayward, S. (2009).‌Key concepts in cinema studies‌(F. Mohammadi, Trans.). Zanjan: Hezareh Sevvom. [In Persian]
Hjarvard, S (2008). ”The mediatization of religion. A theory of the media as agents of religious change”. Northern Lights 6(1): 9-26
Hoffner, A.(2010). Parasocial Interaction With Liked, Neutral, and Disliked Characters on a Popular TV Series. Mass Communication & Society, 2010, 13, 250–269.
Igartua, J.(2010). P Identification with characters and narrative persuasion through fictional feature films. Communications 35 (2010), 347_373.
Javadi Amoli, A. (1993).‌Shari’ah in the mirror of cognition. Qom: Rajā Cultural Institute. [In Persian]
Kazemi, A., & Nazer Fasihi, A. (2007). The representation of women in a TV commercial.‌Women’s Research Quarterly, 5(1), 137-153. SID. https://sid.ir/paper/55269/fa [In Persian]
Kellner, D. (2013).‌Critical theory, Marxism and modernity‌(M. M. Vahidi, Trans.). Tehran: Soroush. [In Persian]
Kidd, Jenny (2016). Representaion. New York: Routledge.
Kissbier, E. (2004).‌Film perception‌(B. Taheri, Trans.). Tehran: Cheshmeh Publications. [In Persian]‌
Mehdizadeh, S. M. (2008).‌Media and representation. Tehran: Media Studies and Development Center Publications. [In Persian]
Mehdizadeh, S. M. (2005).‌A comparative study of cultivation theory and reception theory in communications. Tehran: IRIB, Research and Program Measurement Center. [In Persian]
Mirsandsi, M. (2011).‌An introduction to the sociology of religion and types of religiosity. Tehran: Jameeshenasan Publications. [In Persian]
Movahedian Attar, A. (2018). Types of religiosity; Characteristics, damages, requirements.‌Biannual Journal of Spiritual Studies, 7(25), 7-35. [In Persian]
Ojo, T.(2006). Ethnic print media in the multicultural nation of Canada A case study of the black newspaper in Montreal. Journalism. 7(3). 343-361.
Payandeh, H. (2018).‌Literary theory and criticism: An interdisciplinary textbook (Vol. 2). Tehran: SAMT Publications. [In Persian]
Payandeh, H. (2016).‌Literary criticism and cultural studies: A critical reading of TV commercials in Iran. Tehran: Shahr Publications. [In Persian]
Rajaei Rad, H., & Keya, A. A.‌(2025). Popular series, the ideological apparatus of the sovereignty; semiotics of religiosity in the TV series “Dudakhash 1”.‌Journal of Cultural and Communication Studies, (),‌ https://doi.org/10.22034/jcsc.2025.2040744.2770 [In Persian]
Rajaei Rad, H., & Keya, A. A. (2024). Subjectification in the realm of religious discourse; semiotics of religiosity in the TV series “Nun Khe 1”. Audiovisual Media Journal, *18*(52), 147–182. https://doi.org/10.22085/javm.2025.523062.2323 [In Persian]
Rajaei Rad, H., Rezaei Esfahani, M. A., & Ahmadi, S. H.‌(2025). Quranic semiotics of religious texts (case study: The Ziyarat-e Warith of Imam Hussain (AS)).‌Quran and Science Journal (). https://doi.org/10.22034/qve.2025.20626.1829 [In Persian]
Ravadrad, A. (2012).‌Sociology of cinema and Iranian cinema. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]
Rezaei, M., & Kazemi, A. (2008). The representation of ethnic minorities in TV series.‌Cultural Research Quarterly, 1(4), 91-118. https://doi.org/10.7508/ijcr.2008.04.005 [In Persian]
Saussure, F. (2013). Course in General Linguistics. Translated and annotated by roy harris. In Bloomsbury Academic.
Sepehri, M. (2016). The study of religion from Ninian Smart’s viewpoint and its mystical reflection, with an interdisciplinary approach between theology, religious studies and mysticism.‌Interdisciplinary Studies in the Humanities Quarterly, 8(4), 225-245. https://doi.org/10.22035/isih.2016.240 [In Persian]
Shahabadi, M. (2010).‌Unofficial TV series: An ethnography of young educated female viewers of the series “The Lost” in winter 2009‌(Master’s thesis). Faculty of IRIB, Islamic Republic of Iran. [In Persian]
Sheshjavani, H. R. (2018).‌Signs and Peirce’s semiotic theory. Hamidreza Sheshjavani’s Works Website. Retrieved December 16, 2022, from‌ https://sheshjavani.ir/2018/05/28 [In Persian]
Shojaeezand, A. (2005). A model for measuring religiosity in Iran.‌Iranian Journal of Sociology, 6(1), 34-66. https://doi.org/20.1001.1.17351901.1384.6.1.3.7 [In Persian]
Soltani Sasani, M. (2016).‌The representation of Islam and Muslims in Hollywood cinema after September 11‌(Doctoral dissertation). Faculty of Communication Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran. [In Persian]
Sullivan, T., et al. (2006).‌Key concepts in communication‌(M. H. Raeeszadeh, Trans.). Tehran: Fasl-e No. [In Persian]
Tabatabai, M. H. (1993).‌Tafsir al-Mizan. Qom: Al-A’lami Institute. [In Persian]
Tajik, M. R. (2010). Semiotics; Theory and method.‌Political Science Research Journal, (4), 7-39. https://sid.ir/paper/115807/fa [In Persian]
van Leeuwen, T. (2005). Introducing Social Semiotics. In Routledge.
Vanlee, F. (2018) Understanding Queer Normality: LGBT+ Representations in Millenial Flemish Television Fiction, Television & New Media. Ghent University, Belgium.
Watson, James, Hill, Anne (2012). Dictionary of Media and Communication Studies. London & New York. Bloomsbury. Aryan, simurgh, homa, Halderman و Alex. (2013). Internet censorship in iran: a first look. USENIX university of Michigan.