فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات

بایسته های رفتاری مخاطب رسانه در پرتو آموزه های قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
علی مراد حیدری
دانشیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.22083/jccs.2024.474320.3926
چکیده
پیام رسانه‌ای، مسیری دوطرفه و متشکل از فرستنده (رسانه) و گیرنده (مخاطب) است. در ادبیات دینی نه تنها فرستنده پیام ملزم به رعایت چارچوب های شرعی و اخلاقی است، بلکه گیرنده پیام نیز ملزم به رعایت این چارچوب ها است.

قرآن کریم رهنمودهایی در خصوص بایسته های رفتاری مخاطبین دارد که شناخت و کاربست آن نقش بسزایی بر مصونیت مخاطبین در برابر تأثیرپذیری از پیام های رسانه ای منفی دارد. پژوهش حاضر آموزه های قرآنی ناظر به دریافت، پردازش و بازنشر پیام های رسانه ای توسط مخاطبین را بررسی نموده است.

این تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و ابزارهای گردآوری داده‌ها از نوع کتابخانه‌ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد آموزه های قرآن کریم در خصوص بایسته های رفتاری مرحله دریافت محتوا شامل «گزینش منبع پیام»، «پرهیز از دروغ شنوی» و «پرهیز از پوچ گرایی»، و در مرحله پردازش محتوا شامل «صحت سنجی»، «احتیاط در تصدیق» پیام های مشکوک، و در مرحله بازنشر محتوا شامل «ارجاع به کارشناس» و «پرهیز از تأیید و انتشار» شایعات و اخبار و مطالب غیرواقعی است.

یافته های پژوهش نشان می دهد که راهکارهای حقوقی کنونی مانند جرم انگاری و محاکمه قضایی بیشتر ناظر به تولید و ارسال پیام توسط «فرستنده» است و در سمت دریافت پیام توسط «مخاطب» خلأ تقنینی وجود دارد. در چنین شرایطی، «ارتقاء سواد دینی مخاطب» از طریق تبیین بایسته های رفتاری، کارآمدتر و کم هزینه تر از ساز و کارهای حقوقی است.
کلیدواژه‌ها
قرآن
رسانه
پیام
مخاطب
سواد رسانه ای

موضوعات

عنوان مقاله English

Behavioral requirements of the media audience in the light of Quranic teachings

نویسنده English

ali morad heydari
Associated Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

Media message is a two-way path consisting of sender (media) and receiver (addressee). In religious literature, not only is the sender of the message required to adhere to religious and moral principles, but the receiver is also obligated to observe these frameworks.
The behavioral responsibilities of media in producing and transmitting messages (such as limitations on freedom of expression) have been widely examined in various books and articles. However, the behavioral responsibilities of media audiences have largely been neglected. Not only is there a lack of specific and clear regulations in this area, but the body of research literature is also extremely limited.
The aim of this article is to explore Quranic teachings regarding the behavioral responsibilities of audiences, which can play a significant role in reducing the harms associated with audience activism in both public and social media. The central question is: What is the perspective of religious sources on the audience’s interaction with media messages?
Research Method: This study seeks to answer this question using a library-based research method. Data were collected through two main approaches:
Searching databases such as Magiran, Noormags, Civilica, and SID, as well as reputable journal websites, using keywords such as “media,” “audience,” “Quran and media,” and “religious media literacy.”
Using the comprehensive Quranic software Tafasir Noor3 to search for keywords such as “Naba,” “Tabyin,” “Kezb,” “Samma’un,” and “Morjefoon.”The data were then analyzed and compared with the opinions of media scholars and commentators, alongside a review of existing laws, to extract the research findings.
Findings: Professional journalistic ethics and legal frameworks governing the media environment primarily focus on content producers and message senders. The recipients of media content have mostly been approached from the perspective of “audience rights.” However, just as the Holy Quran establishes principles and boundaries for speakers-warning against verbal sins such as lying, backbiting, slander, fault-finding, and the use of offensive labels-it also sets numerous behavioral expectations for message recipients.
Quranic teachings define audience responsibilities across three stages:
Content Reception: This includes “choosing the source of the message” (Abasa/24), “avoiding listening to falsehoods” (At-Tawbah/47; Al-Ma’idah/41, 42), and “avoiding frivolous content” (Luqman/6; Al-Hajj/30; Al-Isra’/36).
Content Processing: This stage emphasizes “clarification and verification” (Al-Hujurat/6) and “exercising caution in affirming” suspicious messages (An-Nur/12).
Content Redistribution: At this stage, Quranic guidance includes “consulting experts” (An-Nisa/83) and “refraining from endorsing and spreading” rumors, false news, or unverified content (An-Nur/15, 16; Al-Ahzab/60).
A significant portion of the media audience-particularly adolescents and young adults-lack even a basic understanding of Quranic principles regarding audience behavior. As a result, without deliberate and informed choices, they are easily influenced by hostile media, accept any media content at face value, engage with it, spread it, comment on it, and spend substantial amounts of time aimlessly on social networks.
Currently, there are no specific laws or regulations that clearly govern the behavior of media audiences. Consequently, it has been observed that individuals acting as citizen journalists for hostile outlets or republishing criminal content may face prosecution under broad and vague legal provisions.

کلیدواژه‌ها English

Quran
media
message
audience
media literacy
ابن‌‌ادریس، محمد بن احمد (1387). ‌موسوعة ابن إدریس الحلی، جلد پنجم، قم، دلیل ما.
اسکندریان، غلامرضا، جعفرزاده‌پور، فروزنده و سیمین زمانی (1399). گونه‌شناسی الگوهای مصرف فرهنگی در میان نسل جوان، جامعه پژوهی فرهنگی، 11(4)، 1-28.                  DOI: 10.30465/scs.2021.19230.1779 
اکبری، کمال و مجید پاک نیت (1403). راهکارهای قرآنی مواجهۀ رسانۀ ملی با اخبار جعلی، فصلنامه مطالعات فرهنگ ارتباطات، 25(65)، 67-92.                      https://doi.org/10.22083/jccs.2024.426914.3812
آذرنگار، جواد، افشاری، سیدعلیرضا و سیدعلی محمد مزیدی (1402). بررسی فرایندهای فاصله‌گزینی مردم از مطبوعات و راهکارهای کاهش آن: ارائه یک مدل پارادایمی، فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ ارتباطات، 24(64)،71-110.                                                                  DOI: 10.22083/jccs.2023.418484.3795 
بَحرانى، هاشم بن سلیمان (1416ق)‏. البرهان فى تفسیر القرآن‏، جلد پنجم، چاپ اول‏، تهران، بنیاد بعثت.
تاجی، حمیدرضا (1402). دروغ زن زندگی آزادی: ماجرای 38 هزار دروغ در 46 روز، چاپ اول، تهران، مؤسسه خبرگزاری فارس. 
تاجیک اسماعیلی، سمیه، قربانی، بدیع و سروناز تربتی (1401). رابطۀ میان میزان و نوع مصرف رسانه‌ای (رادیو و تلویزیون) با مهارت‌های زندگی شهروندان تهرانی، فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 90، 329 - 364.
 https://doi.org/10.22083/jccs.2021.271473.3283 
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1383). غررالحکم و درر الکلم. انتخاب احادیث و ترجمۀ محسن موسوی، چاپ اول، قم، دارالحدیث.
جمعی از نویسندگان (1395). جنگ نرم، نفوذ و سواد رسانه‌ای، قم، اداره کل پژوهش‌های اسلامی رسانه.
حامدی، زهرا (1403). سیاهچاله‌ای به نام اینستاگرام؛ بستر شکل‌گیری جرایم اخلاقی. تاریخ مراجعه: 10/05/1403. قابل دسترس در.                         https://jamejamdaily.ir/Newspaper/item/232840 
حسنی، محمدحسین و محمدسعید ذکایی (1394). گونه‌شناسی کاربران رسانه‌های اجتماعی، راهبرد اجتماعی فرهنگی، 4(4)، 4-24.                           DOR: 20.1001.1.22517081.1394.4.4.1.5
حیدری، علی مراد (1403)، بایسته‌های جرم‌انگاری فضاسازی رسانه‌ای در پرتو آیۀ اِرجاف، آموزه های قرآنی، 21(39)، 133-156.                                  https://doi.org/10.30513/qd.2024.6189.2403
خرازی، محسن (1423ق). البحوث الهامة فی المکاسب المحرمة، جلد هفتم، قم، مؤسسه در راه حق. 
دهقانی، نوید (1402). بررسی علل افزایش رویکرد مخاطبان تولیدات فرهنگی و هنری منتشرشده توسط پلتفرم‌های نمایش خانگی (مطالعه موردی: سرویس‌های پخش آنلاین تولیدات مؤسسات فیلم‌نت، فیلیمو و نماوا، مطالعات میان‌ رشته‌ای هنر و علوم انسانی، 15(2)، 11- 25.
رجبی، ماهرخ و صدیقه البرزی (1396). نگاهی جامعه‌شناختی به رابطۀ تماشای ماهواره و دوستی با جنس مخالف، دوفصلنامه مشارکت و توسعه اجتماعی، 2(4)، 1-15.
رضایی، فرشته (1397). بررسی تاثیر برنامه های ماهواره‌ای در بروز جرم بین نوجوانان و جوانان (مورد مطالعه: شهرستان ساری)، نشریه علمی دانش انتظامی مازندران، 10(30)، 24-38.
رضایی، محسن (1402). بررسی جرم انگاری ماهواره و فیلتر شبکه‌های اجتماعی و توالی فاسد آن بر تورم قوانین کیفری در پناه وجدان جمعی، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، 9(3)، 529-551.
ساعی، محمدحسین، آزادی، محمدحسین و هادی البرزی دعوتی (1398). مبانی طراحی نظام سواد رسانه‌ای برای مقابله با خبر جعلی، پژوهش‌های ارتباطی، 26(100)، 235-276.
 https://doi.org/10.22082/cr.2019.111743.1893 
سلطانی‌فر، محمد، سلیمی، مریم و سیدغلامرضا فلسفی (1396). اخبار جعلی و مهارت‌های مقابله با آن، فصلنامه علمی رسانه، 28(3 )، 43-69 .                               20.1001.1.10227180.1396.28.3.3.0 :DOR
شرف‌الدین، سیدحسین (1390). الگوی ﻣﻄﻠﻮب ﺳﺮگرمی در ﯾک رﺳﺎﻧﻪ دینی (ﺑﺎ ﺗﺄکید ﺑﺮ رﺳﺎﻧﻪ ملی)، معرفت فرهنگی اجتماعی، 2(4)، 73ـ102. 
شکرخواه، یونس (1385). سواد رسانه‌ای؛ یک مقاله عقیده‌ای، فصلنامه رسانه، 68، 27-32. 
طاهری‌کیا، حامد (1401). رخداد زن، زندگی، آزادی و نبرد بر سر تسخیر فضا، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 18(4)، 73-102 
طریحی، فخرالدین بن محمدعلی (1375). مجمع البحرین، جلد 1 و جلد ‏5، چاپ سوم، تهران، مکتبة المرتضویة.
طوسى، محمد بن حسن (1420ق). التبیان فى تفسیر القرآن، جلد 8، چاپ اول، بیروت، داراحیاء التراث العربى.
عابدی تهرانی، طاهره و فاطمه افشاری (1390). تأثیر رسانه در گسترش مصادیق بی‏ بندوباری (فرار از خانه و روابط جنسی نامشروع)، دوفصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده، 16(55)، 114-139. 
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1415ق). تفسیر الصافی، جلد 5، چاپ دوم، تهران، مکتبه الصدر.
فیضی، ایرج و مرضیه ابراهیمی (1401). وضعیت مصرف رسانه‌ای و اوقات فراغت خانواده‌های ایرانی؛ طرح پیمایش ملی خانواده در سال 1397. جهاد دانشگاهی واحد البرز؛ مرکز رصد فرهنگی کشور، تاریخ مراجعه: 20/05/1403. قابل دسترس در:                                                            https://ircud.ir/fa/content/283967/
متانی، مهرداد، حسن‌زاده، رمضان و علی‌اکبر فرهنگی (1392). نگرش مخاطبان قائم‌شهری به شبکه‌های تلویزیونی ماهواره‌ای، فصلنامه مطالعات فرهنگ-ارتباطات، 14(21)، 129-156.
DOR: 20.1001.1.20088760.1392.14.21.6.1
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، جلد 3، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
محمدی ری شهری، محمد (1367). میزان الحکمة، جلد 10، چاپ دوم، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر.
مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (1401). آخرین یافته‌ها در خصوص میزان استفاده از رسانه‌های اجتماعی در ایران. تاریخ مراجعه: 15/05/1403. قابل دسترس در:           https://ispa.ir/Default/Details/fa/3382/-78.5
مشرق نیوز (1402). 40 جاسوس خبرنگاری که در ایران فعالیت می‌کردند. تاریخ مراجعه: ۳۰ /04/ ۱۴۰3. قابل دسترس در:                                             https://www.mashreghnews.ir/news/1538836/
معتمدنژاد، کاظم و رویا معتمدنژاد (1386). حقوق ارتباطات: کلیات (جلد 1)، چاپ اول، تهران، دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها (مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها).
مک لوهان، هربرت مارشال (1377)، برای درک رسانه‌ها، ترجمه سعید آذری، تهران: انتشارات سروش.
مکارم شیرازى، ناصر (1371). تفسیر نمونه، جلد 4 و 14، چاپ اول، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
مهدوی، مطهره، مهدوی نفت چالی، عباس و مهدی برزگر (1399). بررسی تأثیر شبکه‌های ماهواره‌ای بر ارتکاب جرایم اخلاقی در شهرستان سوادکوه. نشریه دانش انتظامی مازندران، 11(3)، 41-59
نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، جلد 17، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
Abedi Tehrani, Tahereh and Afshari, Fatemeh (2018). The influence of the media in the spread of examples of indiscipline (running away from home and illicit sexual relations). Bi-Quarterly Journal of Jurisprudence and Family Law, 16(55), 114-139. [In Persian]
Akbari, Kamal and Pak Nit, Majid (1403). Quranic solutions to face the national media with fake news. Quarterly Journal of Culture-Communication Studies, 25(65), 67-92. https://doi.org/10.22083/jccs.2024.426914.3812. [In Persian]
Akbarzadeh, Mohammad. (1402). The relationship between religious belief and media literacy. Proceedings of the 15th National Conference on Management and Humanities Researches in Iran, International Ranking, 1783-1790. [In Persian]
Allcott, Hunt, and Matthew Gentzkow. 2017. “Social Media and Fake News in the 2016 Election.” Journal of Economic Perspectives, 31 (2): 211-36. DOI: 10.1257/jep.31.2.211
Azarnagar, Javad, Afshari, Seyyed Alireza and Muzhesi, Seyed Ali Mohammad (1402). Examining the processes of distancing people from the press and ways to reduce it: presenting a paradigm model. Quarterly Journal of Culture-Communication Studies, 24(64), 71-110. DOI: 10.22083/.2023.418484.3795. [In Persian]
Bahrani, Hashim bin Suleiman. (1416 AH). Al-Barhan Fi Tafsir al-Qur’an. The fifth volume. First edition. Tehran: Baath Foundation.
Burkhardt, Joanna M. (2017). “Combating Fake News in the Digital Age”. American Library Association. Volume 53, Number8. DOI: https://doi.org/10.5860/ltr.53n8 
Dehghani, Navid (1402). Investigating the causes of the increase in the audience approach to cultural and artistic productions published by home viewing platforms (case study: online streaming services of Filmnet, Filmo and Namava institutes. Interdisciplinary Studies in Arts and Humanities, 15(2), 11-25. [In Persian]
Ellison, N.B., Steinfeld, C. & Lampe, C. (2007). “The benefits of Facebook “friends:” Social capital and college students’ use of online social network sites”, Journal of Computer Mediated Communication, Vol. 12(4), PP. 1143-1168. DOI: 10.1111/j.1083-6101.2007. 00367. x
Eskandrian, Gholamreza, Jafarzadehpour, Faruzandeh and Zamani, Simin (2019). Typology of cultural consumption patterns among the young generation. Society for Cultural Studies, 11(4), 1-28. DOI: 10.30465/.2021.19230.1779. [In Persian]
Faizi, Iraj and Ebrahimi, Marzieh (1401). The state of media consumption and leisure time of Iranian families; National family survey plan in 2017. Alborz unit academic jihad; Cultural Observation Center of the country, reference date: 20/05/1403. Available at: https://ircud.ir/fa/content/283967/. [In Persian]
group of writers. (2015). Soft war, influence and media literacy. Qom: General Directorate of Islamic Media Research.
Hamidi, Zahra. (1403). A black hole called Instagram; The platform for the formation of moral crimes. Reference date: 10/05/1403. Available at https://jamejamdaily.ir/Newspaper/item/232840[In Persian]
Hasani, Mohammad Hossein and Zokai, Mohammad Saeed (2014). Typology of social media users. Socio-Cultural Strategy, 4(4), 24-4. DOR:20.1001.1.22517081.1394.4.4.1.5. [In Persian]
Horsfield, Peter. (2016). “The media and religious authority from ancient to modern.” In S. Hoover (Ed.), The media and religious authority. University Park: The Pennsylvania State University Press, pp. 37-66.
Ibn Idris, Muhammad Ibn Ahmad. (1387). Encyclopedia of Ibn Idris. The fifth volume. Qom: Dalil Ma.
Iranian Students Opinion Survey Center (1401). The latest findings regarding the use of social media in Iran. Reference date: 15/05/1403. Available at: https://ispa.ir/Default/Details/fa/3382/-78.5. [In Persian]
Kharazi, Mohsen. (1423 AH). Al-Bohus-Alhamma fi Al-Makasab al-Muharmma. The seventh volume. Qom: Institute on the right path.
Mahdavi, Motahara, Mahdavi Naftchali, Abbas and Barzegar, Mahdi (2019). Investigating the effect of satellite networks on committing moral crimes in Swadkoh city. Mazandaran Police Science Journal, 11(3), 41-59. [In Persian]
Makarem Shirazi, Nasser. (1371). Altafsir Alnemuneh. Volume 4 and 14. First edition. Tehran: Darolketab Aleslamie.
Mashreq News (1402). 40 journalist spies who worked in Iran. Reference date: 04/30/1403. Available at: https://www.mashreghnews.ir/news/1538836. [In Persian]
Matani, Mehrdad, Hassanzadeh, Ramadan and Farhani, Ali Akbar (2012). Attitude of Qaimshahri audience towards satellite TV channels. Quarterly Journal of Culture-Communication Studies, 14(21), 129-156. DOR: 20.1001.1.20088760.1392.14.21.6.1 . [In Persian]
McLuhan, Herbert Marshall. (1377), to understand the media. (translated by Saeed Azari). Tehran: Soroush Publications.
Mohaghegh Karaki, Ali bin Hossein. (1414 AH). Jami al-Maqasid fi sharh - Alghavaed. C. 3. Qom: Al-Al-Bayt (peace be upon him) Foundation for Revival of Heritage.
Mohammadi Ray Shahri, Mohammad. (1367). Mizan Alhekmat. Volume 10. Second edition. Qom: Al-Mahad Al-Islami School, Al-Nashar Center.
Motamedanjad, Kazem and Motamedanjad, Roya. (1386). Communication Law: General (Volume 1). First edition. Tehran: Media Studies and Planning Office (Media Studies and Research Center)
Rajabi, Mahrokh and Al Barzi, Siddiqa (2016). A sociological look at the relationship between watching satellite and friendship with the opposite sex. Bi-Quarterly Journal of Social Participation and Development, 2(4), 1-15. [In Persian]
Rezaei, Fereshte (2017). Investigating the impact of satellite programs on the incidence of crime among teenagers and young people (case study: Sari city), Mazandaran Police Science Scientific Journal, 10(30), 24-38. [In Persian]
Rezaei, Mohsen (1402). Investigating the criminalization of satellite and social network filters and its corrupt sequence on the inflation of criminal laws under the shelter of collective conscience. Studies in political science, law and jurisprudence, 9(3), 551-529. [In Persian]
Sa’i, Mohammad Hossein, Azadi, Mohammad Hossein and Al Barzi Dawati, Hadi (2018). Basics of designing a media literacy system to deal with fake news. Communication Research, 26(100), 235-276. https://doi.org/10.22082/cr.2019.111743.1893. [In Persian]
Sharafuddin, Seyyed Hossein (1390). A desirable model of entertainment in a religious media (with emphasis on the national media). Social Cultural Knowledge, 2(4), 102-73. [In Persian]
Shekarkhah, Yunus (2015). media literacy; An opinion piece. Media Quarterly, 68, 27-32. [In Persian]
Soltanifar, Mohammad, Salimi, Maryam and Falsafi, Seyyed Gholamreza (2016). Fake news and coping skills. Media Science Quarterly, 28(3), 43-69. DOR:20.1001.1.10227180.1396.28.3.3.0 [In Persian]
Taheri Kia, Hamed (1401). The event of women, life, freedom and the battle for conquering space. Cultural and Communication Studies Quarterly, 18(4), 73-102. [In Persian]
Taji, Hamidreza. (1402). The liar of Azadi’s life: the story of 38 thousand lies in 46 days. First edition. Tehran: Fars News Agency Institute.
Tajik Ismaili, Samiya, Ghorbani, Badi and Torbati, Sarvnaz (1401). The relationship between the amount and type of media consumption (radio and television) and life skills of Tehrani citizens. Culture-Communication Studies, 90, 329-364. https://doi.org/10.22083/jccs.2021.271473.3283. [In Persian]
Tamimi Amedi, Abdul Wahed bin Muhammad. (1383). Ghorar al-Hekam and Dorr al-Kelam. Selection of hadiths and translation by Mohsen Mousavi. First edition. Qom: Dar al-Hadith.
Toreyhi, Fakhreddin bin Muhammad Ali. (1375). Bahrain Assembly, Volume 1 and Volume 5. Third edition. Tehran: Al-Mortazavi School.
Tusi, Muhammad bin Hasan. (1420 AH). Al-Tabyan fi Tafsir al-Qur’an. Volume 8. First edition. Beirut: Dar Ahya al-Trath al-Arabi.