فرهنگ بصری ترسیم شیاطین در نگارگری ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تخصصی رشته هنرهای اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، ایران

2 دانشیار دانشکده هنرهای صناعی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، ایران

3 استاد گروه هنر اسلامی دانشگاه تربیت مدرس/ تهران/ ایران

10.22083/jccs.2019.133571.2448

چکیده

  ابلیس، شخصیتی مهم در داستان آفرینش است. او که سابقه طولانی در عبادت پروردگار داشته، پس از تمرد از دستورات خداوند، از بارگاه الهی رانده می­شود. در منابع مکتوب، او و یارانش پس از رانده شدن از بارگاه الهی، با نام کلی شیاطین نیز معرفی شده­اند. در سنت کتاب­آرایی ایرانی، نیاز به ساخت تصویر برای شیاطینی که در داستان­های مکتوب مورد اشاره قرار گرفته­اند، باعث شد تا هنر نگارگری شاهد نمونه­های بدیعی از تصاویر ابلیس و یارانش باشد. این مقاله از طریق یک مطالعه توصیفی و تحلیلی و با رویکرد نشانه­شناسی و به شیوه کتابخانه­ای، یافتن وجوه بصری رایج برای تصویر کردن شیاطین و درک فرهنگ بصری حاکم بر ترسیم این موجودات را در دستور کار خود داشته است. پرسش­های مطروحه در پژوهش، چگونگی توصیف شیاطین در متون مکتوب، وجوه بصری رایج برای ترسیم ایشان و درک فرهنگ بصری حاکم بر ترسیم این موجودات در نگارگری قدیم را مورد جستجو قرار داده است. نتیجه پژوهش، به‌رغم اعلام شباهت ظاهری شیاطین با آدمیان، دیوان و گروه­هایی از جنیان و خازنان جهنم و ذکر دشواری تشخیص این موجودات در نگاره­ها، آشنایی با موضوع و داستان هر نگاره را راهگشای تشخیص پیکره شیاطین دانسته است. فرهنگ بصری حاکم بر ترسیم شیاطین نیز به‌رغم وابستگی به آگاهی مخاطب از موضوع نگاره­ها، در دو شکل دیوآسا و انسانی جلوه­گر شده که هر یک مبتنی بر داستانی است که نگاره روایت می­کند. بنابراین، نگارگران قدیم ایران، با توجه کامل به مضمون داستان‌ها، شیاطینی مطابق با فحوای کلام روایات را ترسیم می‌کرده­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Visual Culture of Drawing ِDevils in Iranian Painting

نویسندگان [English]

  • Hadi Babaei Fallah 1
  • Mahdi Mohammadzadeh 2
  • Mohammad khazaei 3
1 Ph.D student of Islamic Arts, Faculty of Islamic Arts, Islamic Art University, Tabriz, Iran
2 Associate Professor, Faculty of Islamic Arts, Islamic Art University, Tabriz, Iran
3 Professor, Faculty Of Art, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Satan is a general term for an entity that, before human creation, has had a long history of worshiping the Lord. He was driven from God's temple by refusing to prostrate to Adam; and put his eternal enmity towards Bani Adam. Descriptions and interpretations about Satan are not limited to the celestial scriptures and include other written sources. The existence of illustration in some of these books has led to the formation of examples of Satan's image among them. In the old visual culture of Iran, Satan's images have been featured in some illustrated manuscripts. These images, which we know as painting works, represent the various images of Satan in accordance with the subject matter of the text. The present paper focuses on the recognition of the visual culture dominant in Iranian painting and its main purpose is examining the various narratives of the narrators of Satan and classifying them. The questions posed in the paper, respectively, describe the various visual narratives of the devil in painting, the various literary sources written for illustrating the images and the amount of text and image matching. By answering these questions, the image of the devils in the painting was categorized into various forms of the demons, angels, humans and hybrid being; images which are based on a wide variety of literary sources, and in addition to the effect of the text, have also benefited from the artistic taste of painters.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iranian painting
  • Image of Satan
  • Visual Culture

منابع و مأخذ

 

قرآن کریم(1387). ترجمه مهدی الهی­قمشه­ای، تهران: اسوه.

آموزگار، ژاله(1386). «دیوها در آغاز دیو نبودند»، ماهنامه کلک، شهریورماه، شماره 30: 24-16.

ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم(1343ه.ق). عیون الاخبار، جلد2، قاهره: دارالکتب المصریه.

بایرناس، جان(1383). تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران: علمی و فرهنگی.

بیرونی، ابوریحان(1363). آثارالباقیه، به تصحیح اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.

پیرس، چارلز سندرس(1380). «منطق به مثابه نشانه­شناسی»، ترجمۀ فرزان سجودی، نیم­سالانه زیباشناخت، شماره 6: 64-51.

جزایری، نعمت­الله(1380). داستان پیامبران از حضرت آدم(ع) تا حضرت محمد(ص)، تهران: هاد.

چندلر، دانیل(1386). مبانی نشانه­شناسی، ترجمۀ مهدی پارسا، تهران: سوره مهر.

حافظ، شمس­الدین محمد(1378). دیوان، تهران: امیرکبیر.

حداد عادل، غلامعلی و دیگران(1385). دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائره­المعارف اسلامی.

دهخدا، علی­اکبر(1377). لغت نامه، تهران: دانشگاه تهران.

ساوجی، سلمان(1348). مثنوی جمشید و خورشید، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

سعدی، مصلح­الدین(1385). کلیات، به تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: هرمس.

طباطبائی، محمد حسین(1374). المیزان فی تفسیر القرآن، جلد 8، قم: جامعه مدرسین.

طبری، محمد بن جریر(1339). ترجمه تفسیر طبری، به کوشش حبیب یغمایی، تهران: دانشگاه تهران.

طبری، محمد بن جریر(1375). تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، چاپ پنجم، تهران: اساطیر.

عطار نیشابوری، فریدالدین (1374). تذکره­الاولیاء، به تصحیح نیکلسون، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی­علیشاه.

عظیمی­پور، نسیم(1392). دیو در شاهنامه (بررسی تطبیقی دیوها و شخصیت­های منفی در آئین مزدیسنا)، تهران: سخن.

عین­القضات همدانی، عبدالله بن محمد(1341). تمهیدات، به تصحیح عفیف عسیران، تهران: دانشگاه تهران.

غفاری، محمد خالد(1380). فرهنگ اصلاحات آثار شیخ اشراق شهاب­الدین سهروردی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

فردوسی، ابوالقاسم(1387). شاهنامه، براساس چاپ مسکو- باکو، تهران: هرمس.

قمی، عباس(1363). سفینه البحار و مدینه الحکم و الاثار، جلد 1، تهران: فراهانی (کتابخانه سنایی).

مجلسی، محمد باقر(1389). بحارالانوار، جلدهای 58 و 59، تهران: دارالکتب اسلامیه.

مکارم شیرازی، ناصر(1375). تفسیر نمونه، جلد 29، تهران: دارالکتب اسلامیه.

معصومی، غلامرضا(1394). مقدمه­ای بر اساطیر و آئین­های باستانی جهان، تهران: سوره مهر.

مولوی، جلال­الدین محمد بن محمد(1390). مثنوی معنوی، به تصحیح نیکلسون، تهران: هرمس.

هال، جیمز(1383). فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.

یاحقی، محمد جعفر(1369). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران: سروش.